AI wordt massaal gebruikt
Sinds ChatGPT eind 2022 werd gelanceerd, behoren studenten tot de meest fervente gebruikers. Dit blijkt uit een artikel uit ‘The Chronicle of Higher Education’ over gebruik van AI door studenten. Toen het gebruik van ChatGPT in de zomer van 2023 ineens daalde, leek het alsof de AI-hype over was. Maar de reden was simpeler: schoolvakantie. In september schoot het gebruik weer omhoog. OpenAI en anderen spelen daar slim op in met speciale studentenkortingen om deze doelgroep aan zich te binden. En dat is dus niet voor niets.
Terwijl veel volwassenen moeite hebben met de snelle AI-ontwikkelingen, omarmden studenten de komst van chatGPT massaal. Voor studenten die 1.500 woorden moesten produceren over Hamlet of de Grote Sprong Voorwaarts werd het nut van AI meteen duidelijk. Inmiddels produceren elk jaar zo’n 15 miljoen studenten in de Verenigde Staten papers die oplopen tot miljarden woorden. Ook in Nederland is het gebruik van AI onder studenten in het hoger onderwijs zeer wijdverbreid. Volgens een enquête onder studenten aan universiteiten en hogescholen gebruikt 61% AI-tools zoals ChatGPT voor hun studie of opleiding (Fontys, sept 2024). Een nog actueler onderzoek op de campus van de Radboud Universiteit laat zien dat 70% van de studenten AI één of meerdere keren per week gebruikt (Vox, mei, 2025). In het voortgezet onderwijs ligt het percentage AI-gebruik lager, maar nog steeds significant: volgens de MYRA Monitor gebruikt momenteel 29% van de leerlingen AI-toepassingen. Hoewel het percentage AI-gebruikers verschilt per (type) opleiding, is één ding zeker: het gebruik zal overal blijven toenemen.
AI als shortcut ondermijnt het leerproces
Scholen, beroepsopleidingen en universiteiten maken veel gebruik van schriftelijke opdrachten, zoals: profielwerkstukken portfolio’s, scripties en papers. Deze berusten op twee aannames. Ten eerste: om ergens over te kunnen schrijven, moet de leerling/student het onderwerp begrijpen en zijn gedachten goed organiseren. Ten tweede: als docenten de schriftelijke opdracht beoordelen, beoordelen zij de inspanning en het denkwerk die erin zijn gestoken. Door de komst van AI staan beide aannames onder druk. Een leerling kan immers het schrijfwerk en daarmee het leerproces, gemakkelijk vervangen worden door het intypen van een prompt. Wat betekent het beoordelen van een schriftelijke opdracht nog, als deze leerlingen/studenten niet meer dwingt tot inspanning en nadenken?
Als studenten AI niet als leerhulp gebruiken, maar als vervanging van eigen denkwerk, ondermijnt dit de kern van onderwijs: leren door zelf te denken, proberen en fouten maken. Studenten benaderen opdrachten regelmatig als logistieke taken die zo efficiënt mogelijk moeten worden afgehandeld, waarbij AI de shortcut levert. Daardoor wordt het verschil tussen output (de ingeleverde tekst) en de leerervaring (het denkproces erachter) steeds groter.
Als studenten AI niet als leerhulp gebruiken, maar als vervanging van eigen denkwerk, ondermijnt dit de kern van onderwijs: leren door zelf te denken, proberen en fouten maken. Studenten benaderen opdrachten regelmatig als logistieke taken die zo efficiënt mogelijk moeten worden afgehandeld, waarbij AI de shortcut levert. Daardoor wordt het verschil tussen output (de ingeleverde tekst) en de leerervaring (het denkproces erachter) steeds groter.
Bewust gebruik van AI stimuleren is lastig
Uit het artikel blijkt dat studenten AI ervaren als een handige maar ook verleidelijke tool. Sommigen gebruiken het kritisch en creatief, anderen raken afhankelijk en geven toe aan gemak. Daarnaast blijkt dat een student een betrokken benadering kan kiezen voor de ene opdracht, een luie benadering voor een andere, en een mix van betrokken en lui voor een derde. Goed gebruik van AI weerhoudt studenten er dus niet automatisch van om ook ‘slecht’ gebruik van AI te omarmen. Docenten proberen intussen opdrachten ‘AI-proof’ te maken of studenten via gesprekken en reflectie aan te moedigen tot bewust gebruik. Maar veel docenten voelen zich machteloos of gefrustreerd, omdat hun strategieën weinig effect lijken te hebben. Zowel studenten als docenten ervaren een groeiend ongemak en zelfs verdriet: studenten merken dat hun denkvermogen achteruitgaat, docenten dat hun onderwijsdoelen verwateren.
Cultuurverandering nodig in het onderwijs
De AI-revolutie confronteert ons met fundamentele vragen: Wat betekent leren als technologie het denkwerk overneemt? En hoe blijven we als mens eigenaar van ons leerproces? AI kan krachtige ondersteuning bieden, maar alleen als studenten zelf actief blijven nadenken. Daarvoor is een cultuurverandering nodig in het onderwijs en een gericht AI-beleid dat leerlingen stimuleert AI niet als antwoordmachine, maar als denkpartner in te zetten.
Wat kunnen docenten doen?
Samenvattend weten we nog onvoldoende hoe we leerlingen kunnen begeleiden naar betekenisvol gebruik van AI. Een cultuurverandering in je school vindt niet van vandaag op morgen plaats. Daarom geven we alvast een paar eerste tips die jij als docent kunt toepassen in de klas, bij je opdrachten en toetsing:
- creëer ruimte voor kritisch denken: laat studenten niet alleen AI gebruiken, maar reflecteren op dat gebruik. Stimuleer metacognitie: Waarom gebruik je dit AI-advies? Wat zou jij anders doen? In deze blog lees je wáárom kritisch nadenken over AI geen nice-to-have is, maar pure noodzaak (en welke vragen je je leerlingen kunt stellen)
- versterk ethisch bewustzijn: bespreek met studenten vragen rond verantwoordelijkheid, bias en autonomie. Niet alles wat kan, moet ook.
- bouw AI-geletterdheid op: niet alleen technisch, maar vooral kritisch en creatief. Laat AI een aanleiding zijn voor gesprek, analyse en moreel beraad.
- stel het leerproces centraal: ontwerp opdrachten waarbij denken zichtbaar wordt: met logboeken, iteraties, feedbackcycli of presentaties over het leerproces.
- wees zelf rolmodel: laat als docent ook je eigen twijfels, afwegingen en keuzes zien. Daarmee nodig je studenten uit om bewuster te leren.
Om jou te helpen met leerlingen het gesprek aan te gaan over de inzet van AI, ontwikkelden we een question pack, gebaseerd op 5 ethische principes: van privacy tot agency, van kritisch denken tot transparantie. Deze kun je hier gratis downloaden. Wil je leren hoe je als docent, beleidsmedewerker of manager kritisch en ethisch denken met en over AI kunt stimuleren in je (vak)onderwijs? Bekijk dan onze keynotes en workshops voor onderwijsprofessionals. Laten we AI niet bestrijden, maar benutten als een kans om ons onderwijs opnieuw te richten op kritisch denken, verantwoordelijkheid en zelfsturing.Want jij leidt, tech volgt.
Dit artikel is een bewerking en samenvatting van een artikel in The Chronicle of Higher Education, aangevuld met onze visie en concrete tips.
Bronnen:
Is AI enhancing education or replacing it? The Chronicle of Higher Education.https://www.chronicle.com/article/is-ai-enhancing-education-or-replacing-itchronicle.com
Van Pelt, S., & Lambeets, K. (2025, mei 22).
De geest is uit de fles: hoe studenten en wetenschappers AI steeds meer omarmen. Vox. https://www.voxweb.nl/nieuws/de-geest-is-uit-de-fles-hoe-studenten-en-wetenschappers-ai-steeds-meer-omarmenvoxweb.nl+7voxweb.nl+7voxweb.nl+7
Unesco Commissie Nederland. (2025, februari 10). Negen principes voor het gebruik van AI in het onderwijs. https://www.unesco.nl/nl/publicatie/negen-principes-voor-het-gebruik-van-ai-in-het-onderwijs/inleiding
Fontys Hogescholen. (2024, september 7). Cijfers tonen aan: studenten gebruiken AI massaal. Bron. https://bron.fontys.nl/cijfers-tonen-aan-studenten-gebruiken-ai-massaal/
© Copyright AI-Brainlab and Unapologetic Impact. Theme created by Regina van Tongeren using DotLife WordPress theme All rights reserved.